सीप सपना बुन्ने धागो हो

शिवानी विक
कोहलपुर, १८ बैशाख

बिहानको हल्का घामले कोहलपुरको एक कुनामा संचालन भैईरहेको तालिम केन्द्रको छानो छुन थाल्दा, त्यहाँ भेला भएका १० जनाको अनुहारमा एउटै चमक थियो— भविष्यप्रति उत्साह र आफ्नो सीपमा भरोसा । यो कुनै साधारण बिहान थिएन । पश्चिम नेपालकै इतिहासमा पहिलोपटक सुरु भएको ‘आधारभूत सुनचाँदी गहना निर्माण तालिम’ को आठौँ दिन थियो, जुन बाँकेको कोहलपुरमा सुरु भएको छ ।

पश्चिम नेपालको मधुर बिहान । चिसो घामको किरण पसलको झ्यालबाट भित्र पसेझैँ तालिम हलको भुइँमा चहकिएको सुनचाँदीको चमक थियो । पश्चिम नेपालमै पहिलोपटक सुरु गरिएको सुनचाँदी गहना बनाउने तालिमले एक ऐतिहासिक पाइला चाल्दैछ । बाँकेको कोहलपुर नगरपालिका अन्तर्गत १० जना युवायुवतीहरू यो तालिममा सहभागी छन् । उनीहरू फरकफरक परिवेश, कथा र संघर्षका बीचबाट आएको साझा बिन्दुमा उभिएका छन्–सीप सिक्न र भविष्य निर्माण गर्न ।

नेपालको सामाजिक सन्दर्भमा ‘सीप’ अझै पनि ‘कामदारको वस्तु’ मानिने गरिन्छ । तर यो तालिमले देखाएको छ—सीप केवल गुजारा चलाउने उपाय होइन, त्यो त सपना बुन्ने धागो हो । यी सहभागीहरूका हातमा जब औजार पर्छन्, उनीहरू सुनचाँदीलाई मात्र आकार दिदैँनन््, उनीहरू आफ्ना विगतका छुटेका सपनाहरूका टुक्रालाई पनि जोड्दै नयाँ आकार दिइरहेका हुन्छन् । कसैले जीवनभर खेतपाखामा बिताए, कसैले शहरको चहलपहलमा पसिना बगाए । तर अहिले उनीहरूको नजर एउटै लक्ष्यमा केन्द्रित छ ।
तालिमको प्रारम्भिक दिनहरूमा केही सहभागीहरूलाई उपकरण समात्न पनि मुस्किल थियो । तर हप्तादिनमै, उनीहरूको हातले झुम्का बनायो, औँठी बनायो, चुरा बनायो— अनि बनायो एक–एक सपना, जुन अब यथार्थ बन्ने बाटोमा छ ।

…………..

सहभागीहरूले भन्ने गर्छन्, “हामीले कहिल्यै सोचेनौं, गहना आफैंले बनाउने दिन आउला भनेर, तर अब त यस्तो लाग्छ, हामी बजारमा नबेचिएका डिजाइनहरू बनाउनेछौं । यी गहनाहरूले उनीहरूलाई केवल आम्दानी मात्र दिने छैनन्, उनीहरूको आत्मबल, प्रतिष्ठा र सामाजिक मानको नयाँ परिभाषा पनि दिनेछन् । नेपालको ग्रामीण समाजमा अझै पनि सुनचाँदी गहना बनाउनेलाई सामान्य दर्जा दिइँन्छ । यो तालिम भने त्यो सोचमा चुपचाप तर प्रभावशाली ढंगले प्रहार गर्दैछ । यहाँ सहभागीहरू प्राविधिक सीप सिक्दै छैनन्, उनीहरू समाजका तिनै घेराबन्दीहरूलाई तोड्दै अगाडि बढ्दैछन्, जसले वर्षौं उनीहरूको भविष्य बाँधेर राखेको थियो ।

उक्त तालिममा सहभगी बिमला नेपालीलाई तालिमको सुरुवातमा अलि झस्किएकी थिईन्, गहना बनाउने औजारहरू उनको लागि नयाँ थिए । तर अहिले भने, आत्मविश्वासले भरिएको स्वरमा भन्छिन् “हामी पहिले गहना किन्ने मात्रै सोच्थ्यौं । आज आफ्नै हातले बनाउँछु भन्ने विश्वास पलाएको छ । यो तालिमले मलाई उपभोक्ता मात्र होईन, सिर्जनाकर्ता पनि हुँ भन्ने सिकाएको छ, उनि बताउछिन् । बिमलाका लागि यो तालिम जीवनभरिको सीप बन्नेछ । यस्तै सुनलाई आकार दिदैँ गरेका नवराज सुनार भन्छन्, यो अवसरलाई ’पुर्खाले दिएको चिनो’ जस्तै सम्झन्छन् । “हाम्रो पुख्र्यौली पेशा हो सुनचाँदी गहना बनाउने” पहिले लाग्थ्यो यो काम पुरानो भयो, तर अहिले थाहाँ पाए –पुराना सीपहरू नयाँ ढंगले प्रयोग गर्दा भविष्यले नयाँ दिशा तिर फर्काउदो रहेछ । उनको दृष्टिकोणले युवा पुस्तामा पेसाप्रतिको गर्व र नयाँपनको चेतना उजागर गरेको छ ।

तालिममा सहभागी हुनु भनेको आफ्नै सीमिततालाई चिरेर नयाँ क्षितिजमा पाइला टेक्नु हो अर्का सहभागी दपेन्द्र विक भन्छन् “हामीले पढाइ लेखाइमा अगाडि बढ्ने मौका पाएनौं तर यो तालिमले सिकायो, सीप भनेको पनि शिक्षाकै एउटा रूप रहेछ हातले सिर्जना गर्न जान्नु भनेको आत्मनिर्भर बन्ने बाटो भएको उनि बताउँछन् । निरज सुनार अझै कम उमेरका छन्, तर सोच र दृष्टिकोणमा निकै परिपक्वता देखिन्छ । “सपना देख्न सबैलाई आउँछ, तर पूरा गर्न सीप चाहिन्छ उनि भन्छन् अहिले मलाई लाग्छ, मैले सपना पूरा गर्ने हतियार हातमा पाएको छु । अब काम गरेर देखाउने हो । अंकितको भोलिपल्टका सपना उनको स–साना बनाएका गहनामा चम्किन थालेका छन् ।

नेपाल सुनचाँदी रत्न तथा आभुषण महाँसंघका लुम्बिनी प्रदेश अध्यक्ष तथा केन्द्रिय सदस्य देविलाल सुनारले “यो तालिम हाम्रो पहिचानको जरा समात्ने प्रयास भएको बताए । गहना बनाउने कुरा होइन, यो हाम्रो पुर्खाको पसिनाको सम्मान हो । आजका युवाहरूले यो पेसालाई लाज होइन, गर्वको रूपमा हेरून् भन्ने उद्देश्यका साथ यो तालिम आयोजना गरीएको बताए । उनको स्वरमा गर्व मात्र थिएन, जिम्मेवारीको गहिरो अनुभूति पनि मिसिएको थियो । उनि भन्छन्“आजको युग प्रविधिको युग हो, र गहना बनाउने पेसालाई पनि आधुनिक सोच र सीपसहित अगाडि बढाउनु आवश्यक छ । अहिले सिकाइको माध्यमबाट, सहभागीहरू सिपालु बन्ने यात्रा तय गरिरहेका छैनन्, उनीहरू इतिहासको जग बन्दैछन् । गहनाले जति शरीर सिंगार्छ, त्यसले त्यत्तिकै गहिरो रूपमा आत्मा पनि उज्यालो बनाउँछ—जब त्यो गहना आफ्नै हातले बनाइएको हुन्छ ।

यो तालिम सीप हस्तान्तरणको माध्यम होइन, यो इतिहास र भविष्य जोड्ने सेतु हो । अध्यक्ष सुनारले भने परम्परागत रूपमा सुनचाँदी गहना बनाउने पेसा पुस्तौंदेखि विशेष समुदायमा सीमित रहँदै आएको थियो, तर समयसँगै, नयाँ पुस्ताले यो पेसाप्रति चासो गुमाउँदै गएका थिए, यसै कारण, यो सीप हराउने डर थियो । तर । यो तालिमले ‘पारम्परिक’ पेसालाई ‘आधुनिक’ सीपमा रूपान्तरण गर्दै अगाडि बढाएको उनि बताउँछन् । कोहलपुर नगरपालिकासहित स्थानीय तहहरूको सहकार्यमा सञ्चालित यो तालिमले ठाउँमा लगानी गरियो भने परिवर्तन सम्भव छ ।

कोहलपुर नगरपालिकाका मेयर पूर्ण प्रसाद आचार्यले स्रोतको कमी, बजेटको सीमितता र तालिमको अल्पकालीनता जस्ता चुनौतीहरूबीच पनि यस तालिमले जसरी आशा जगाएको छ, त्यो अनुकरणीय रहको बताए । अब स्थानिय स्तरकोे दायित्व भनको यसलाई स्थायित्व दिने, यसलाई थप व्यापक बनाउने । यो तालिम तीन महिनासम्म चल्नेछ । प्रशिक्षक शंकर विक, उनि आफैँ १० वर्षदेखि गहना निर्माणमा संलग्न छन्, भन्छन्, “हामीले सोचेका थियौं, २–४ जना मात्र आउने होलान् । तर युवाहरूको उत्साह देखेर मलाई लाग्यो—पश्चिम नेपालमा सीपको तिर्खा गहिरो रहेछ ।

तालिमले घरभित्र सीमित भएर बसिरहेका महिलादेखि हाँसखेल गर्दै पसिना बगाइरहेका युवासम्मलाई एउटै शृंखलामा बाँधेको छ—सीप र सिर्जनशीलताको शृंखला । सुनचाँदीको गहना बनाउन त सिक्नैपर्छ, तर यो सिकाइ कुनै पाठशालाको जस्तो मात्रै होइन । यहाँ सहभागीहरू एकअर्काको अनुभव, संघर्ष र सपनाबाट पनि सिकिरहेका छन् । बिहानको तालिममा जोश, दिउँसो अभ्यासमा तल्लीनता, र बेलुकाको हासोमा भरोसा मिसिएको छ । यी दस जना सहभागीका हातहरू अब सिर्जनाका प्रतीक हुन् । उनीहरूको सीपले व्यक्तिगत भविष्य उज्यालो बनाउने छ, बरु यस क्षेत्रकै आर्थिक र सामाजिक रूपान्तरणको थालनी पनि हो ।

साना हातहरूले बनाएका झुम्का, औँठी, चुराले अब बजार मात्रै होइन, मानिसको मन जित्नेछन्, र त्यो भन्दा ठूलो कुरा—यी सिर्जनाहरू पछाडि लुकेको संघर्ष, लगन र सपनाहरू सधैं बोलिरहनेछन् । अहिले कोहलपुरमा चलिरहेको यो तालिम सीप सिकाउने कार्यक्रम होइन—यो त सपना देख्ने आँखा र सपना पुरा गर्ने हातबीचको पुल हो । बाँकेका यी १० जोडी हातहरू, अब औजार समाउने हात होइन यी त भविष्य र पहिचान निर्माण गर्ने हात हुन् । केही महिनापछि, यिनै हातले बनाएका गहनाहरू कोहलपुरका पसलहरूमा चम्किरहेको देखिनेछ । र त्यतिबेला, यी सहभागीहरूले भन्न सक्नेछन् “हामीले बनाएको गहना मात्रै होइन, हाम्रो भविष्य पनि हो ।