हराउँदै गएको मानवीय पथ

मीनवहादुर मल्ल
नेपालगन्ज, ११ बैशाख

हामी वुझ्दछौँ मानिस भनेको चेतनशील प्राणी हो । मानिसको आत्माभित्र हरेक किसिमको तरङ उत्पन्न हुन्छ । र त्यो एक किसिमले सबैको आत्माभित्र सलबल्याउन थाल्छ त्यही बहुल किसिमका तरङहरु नै विचार हो । त्यही बहुल विचारहरु नै लोभ, लालच, मोह, ईष्र्या, पापमा परिणत हुन्छ । अन्तत्वगत्वा त्यो पापी विचार व्यवहारमा परिणत हुन्छ । साधारणतया त्यस्ता व्यवहारहरु अज्ञानता र अशिक्षाले हुन्छ भन्ने वुझाई रहेको हामी पाउन सक्छौ । तर अव यो समाजमा वास्तविकता त्यस्तो रहेन । प्रतिस्पर्धात्मक युगमा विवेकको प्रयोग शुन्य अवस्थामा पुग्दैछ । मानव नकारात्मक प्रवृतिले दिनानु दिन फरक किसिमको अवस्था सृजना गर्दैछ ।

कसैले वुझ्न नसक्ने विचित्रको यो दुनियाँमा हामी विभिन्न आचरणका मान्छेहरु बसेको छौं । आ–आफ्नो रितीरिवाज धर्मकर्महरुमा समर्पित भएर ! संसार जसरी विचित्रको छ त्यसैमा लाखौं प्रकारको जिवजन्तुहरु पनि सामेल छन् । यसै विचित्रतामा अभिनय गर्न सक्रिय कलाकार स्वरुप हामी रंगमञ्जमा दिनहुँ आफ्नो कलाकारिता देखाउँदैछौँ । यथार्थमा भन्नुपर्दा यो संसारमा राज गर्ने, अधिन गर्ने, यो संसारलाई स्वर्गको टुक्क्रा झै बनाउने, यो संसारलाई नरक झै बनाउन सिर्फ हामी मानव नै सक्रिय छौं भन्दा अनुचित नहोला ।

अज्ञानताकै कारण कुनै पनि पशुपंक्षीहरुले संसारलाई कुनै पनि अवस्थामा वा नराम्रो पथमा धकेल्न सक्दैन, हामी सबैलाई थाहा भएकै कुरा हो । कारण यो पृथ्वीमा हामी मान्छे जस्तो चेतनशील प्राणी अरु कोही छैन, यही चेतनाको कारणले गर्दा नै हामी मानव अरु जीवभन्दा अगाडी छौं । हामी सबैको आ–आफ्नो सोचाई बिचार छ, हामी सबै आ–आफ्नो बुद्धि बिवेकले चल्ने गर्दछौं । विवेककै कारण दुनियाँ प्रगतिशील र आधुनिक भएको दावी गरिन्छ । प्रविधिले मानिसको जीवनलाई सहज र सरल बनाएको छ । तर यस प्रगतीको पछाडी हामीले गुमाउँदै गएको एउटा अमूल्य गुण हो–मानवता । मानवीय संवेदना, दया र परोपकार जस्ता गुणहरु समाजमा विस्तारै हराउँदै गईरहेको आभास सवैलाई भएकै छ ।

हाम्रो जस्तो विकासोन्मुख देशमा बस्ने हामी नेपालीले अत्याधिक विकास भइेसकेको अवस्थामा पुगेका देशहरुको शिको गर्दै गरिएको नक्कल मिश्रित जीवनशैलीले हामी कता तिर लम्कदैँछौँ भन्ने कुराको हेक्का राखिनुपर्छ । राम्रो कुरालाई अंगिकार गर्ने नाउँमा विकृति भित्र्याउनु अवस्य फलदायी हँुदैन । संस्कृतिको विकास भनेकै समाज, हावापानी, माटो तथा वातावरणको प्रभावको कारणले प्रभावित हुन्छ । आज हाम्रो नेपाली समाजमा अरुको अनुशरण गर्ने प्रवृत्तिले हामी ग्रसित छौं ।

थुप्रै यस्ता घटनाहरु दिनहुँ हामीले आँखैले देख्दछौँ जुन समाजले पचाउन सक्दैन तर हामी जानी नजानी गरिरहेका छौँ । हाम्रा सन्ततिले गरिरहेका छन् । फरक यति हो मात्रामा कसैले धेरै गरेका छन त कसैले थोरै । उदाहरणको लागि सामाजिक सञ्जालमा छरपष्ट हुनेगरी गरिएका गालीगलौच, एनिमेशन गरिएका फोटोहरु, लेखिएका अपशब्दयुक्त आलेखहरु त्यहि कुराको प्रतिक हुन् । हामी अनायसै होडबाजी र को भन्दा को कमको खेलमा विभिक्त भएका छौँ । अव भन्नुस के हामीले भावि सन्ततिलाई सुम्पेर जाने कृति यिनै हुन त ? हो कतिपय सामाजिक सञ्जालका भित्ताहरुमा लेखिएका शब्दहरु साच्चिकै मार्मिक र पथ प्रर्दशक हुन्छन । लेखिसकेपछि हेर्नेको ज्ञानको ज्योति बल्छ होला वा बल्दैन एउटा पाटो हो, तर लेख्नेको बल्छ कि बल्दैन, वा बल्नु पर्ने हो कि हैन ? यस्तोे प्रश्न जहिलेपनि अनुत्तरित नै रह्यो ।

समाजको परिधिभित्र रहेर व्यक्तिले जीवन यापन गर्नुपर्छ, तर परिधि उलंघन गर्न व्यक्तिलाई सधैं हौस्याईन्छ र उसको अनुस्पथितीमा समाजमा कलंकित गर्न खोजिन्छ । हरेक मानिस आफैमा पूर्ण कोही छैन । व्यक्तिको नाम पूर्ण हुन सक्छ, तर व्यक्ति कोही पूर्ण छैन । हाम्रो शरीरको भित्रका अङ्गको कुरै छोडौँ बाहिरी अङ्गहरुपनि नराम्रा छन् त्यसैलेले मानिस त्यसलाई छोपेर हिड्छ, भने समाजमा देखिने मानिसको अलिकतिको प्रगति पथले उसको विरोध गर्नुमा हामी पनि कतातिरको यात्रा तय गरिरहेका छौ भन्ने बुझ्न जरुरी छ । मानिस कतिपटक अरुका बारेमा सोच्दछ र कतिपटक आफ्नो बारेमा सोच्दछ दिनभरीमा मन, मस्तिष्कमा (ब्गतयmबतष्अ mभबकगचष्लन mबअजष्लभ) लगाउन शायदै हामी कोही तयार छैनौ होला । तर भन्दिछौं अर्कै कुरा ।

किताबमा पढ्न नपाइने ज्ञान समाजको किताबमा लेखिएको हुन्छ त्यसलाई पढ्न सक्नु पर्दछ, पढाइ सक्नु पर्दछ । तर अहिलेको नक्कली र बनावटी सामाजिक अवस्थाले त्यो चिन्तन गर्न सकिरहेको छैन । बाहिरी रुपमा मिलेका छौ भन्नु र आत्मीय रुपमा साँच्चिकै मिल्नुमा धेरै फरक छ । हो पाठ्यपुस्तकको अलवा बालबालिकालाई सामाजिक शिक्षाको ज्ञानमा ध्यान पु¥याउनु आजको टट्कारो आवश्यकता हो । तर अहिले सबै वस्तु नक्कली भएजस्तै आत्मीयताहरु पनि नक्कली हुन थालेका छन ।

यसैले सामाजिक शिक्षाको गहनता दिनानुदिन ओझेलमा पर्दै गएको छ । समाजमा व्यक्ति सामाजिक बन्नबाट तछाड मछाड गरिरहेको छ । वास्तवविकता उ सामाजिक बन्न भन्दापनि सामाजिक देखाउनका लागि मानव भिडमा उपस्थित हुन्छ । यस्ता प्रवृत्तिको विकासले भोलीको नेपाली समाज कस्तो होला । सामाजिक जिम्मेवारी बोध हराएको समाज कस्तो होला । एउटा मोबाईलर ल्यापटपमा घन्टौं घोत्लिन्छ नजिकको व्यक्तिसंग उसलाई बोल्ने फुर्सदसम्म हुदैन ।

हुनत, सामाजिक सञ्जालले साथीभाई र आफन्त जोड्ने र विचार तथा अनुभव साझा गर्ने एउट शक्तिशाली माध्यम बनेको छ । अहिले हजारौं मित्रहरुसंग जोडन सक्ने स्थितीमा पुगेको सामाजिक सञ्जाल लोकप्रिय देखाउने आभास त दिएको छ तर आत्मियताको आभास दिन सकेको छैन । मानिसको काँध आवश्यक पर्ने अप्ठयारोमा हो, सफलतामा संगै नाच्ने मान्छे त जतिपनि भेटिन्छन् । सामाजिक सञ्जालले जोडने भएपनि यसले मानवीय सम्वन्धको स्थान लिन सक्दैन । समग्रमा भन्दा आजको मानवीय पथ अप्ठयारो पार्नेमा भेटिन्छ तर, अप्ठयारोमा भेटिन छोडेको छ ।