सरस्वती पूजाः ज्ञानको मन्दिरमा विभेदको पर्खाल कहिलेसम्म?

राजकुमार दर्जी

काठमाडौं, माघ ९ गते

……….

हरेक वर्ष श्रीपञ्चमीको दिन नेपालभरका शैक्षिक संस्थाहरूमा सरस्वती पूजा धुमधामका साथ मनाइन्छ । हातमा पुस्तक र वीणा लिएकी देवी सरस्वतीलाई ज्ञान, कला र विवेककी प्रतिक मानिन्छ। तर, के यो ’विवेक’ र ’ज्ञान’ सबै विद्यार्थीका लागि समान छ? एउटा दलित विद्यार्थीको नजरबाट हेर्दा, सरस्वती पूजा उत्सव मात्र नभएर कहिलेकाहीँ सामाजिक विभेदको ऐना पनि बन्ने गरेको छ ।
१. आस्था छ, तर अपनत्व छैन
धेरै विद्यालय र क्याम्पसहरूमा सरस्वती पूजाको तयारी हुँदै गर्दा दलित विद्यार्थीहरू पनि उत्तिकै उत्साहका साथ सहभागी हुन्छन् । कसैले चन्दा संकलन गर्छन्, कसैले सरसफाइ गर्छन् त कसैले सजावट । तर, जब पूजाको मुख्य समय आउँछ, तब उनीहरूलाई थाहै नपाई ’किनारा’ लगाइन्छ । मूर्ति छुने कुरा त टाढै रहोस्, प्रसाद वितरण गर्दा वा भान्छामा सहयोग गर्दा “तिमीहरू नछोऊ“ भन्ने खालका आशयपूर्ण व्यवहारहरू अझै पनि कतैकतै जीवितै छन् ।
२. शिक्षा र संस्कारको विरोधाभास
विद्यालय भनेको अन्धकारबाट उज्यालोतिर लैजाने ठाउँ हो । त्यहीँ ज्ञानकी देवीको पूजा भइरहँदा जातका आधारमा विभेद हुनु सबैभन्दा ठूलो विडम्बना हो । यदि शिक्षाले मानिसलाई समान देख्न सिकाउँदैन भने, त्यो शिक्षा र सरस्वती पूजाको वास्तविक अर्थ के रह्यो र? मन्त्रहरूमा “सबैको कल्याण होस्“ भनिए पनि व्यवहारमा “अछुत“ को ट्याग झुन्ड्याइनुले विद्यार्थीको कलिलो मस्तिष्कमा गहिरो चोट पुरÞ्याउँछ ।
३. मनोवैज्ञानिक असर र विद्रोह
एउटा दलित विद्यार्थी जब आफ्नै साथी र शिक्षकहरूबाट पूजाका क्रममा विभेदको सिकार हुन्छ, उसमा हीनताबोध पैदा हुन्छ। उसलाई लाग्न सक्छ— “के यो देवी मेरो लागि होइनन्?“ यसले उसको पढ्ने उत्साह र आत्मविश्वासलाई कमजोर बनाउँछ । तर, समय बदलिएको छ । आजका सचेत विद्यार्थीहरू यस्तो विभेदलाई सहेर बस्दैनन् । उनीहरू प्रश्न गर्छन् — “के ढुङ्गाको मूर्तिलाई चोखो राख्न एउटा मान्छेलाई अपमान गर्नु नै धर्म हो?“
४. अबको बाटोः समावेशी उत्सव
सरस्वती पूजालाई केवल एउटा कर्मकाण्डमा मात्र सीमित नराखेर यसलाई समानताको उत्सव बनाउन जरुरी छ ।सामूहिक सहभागिताः पूजाको व्यवस्थापनदेखि प्रसाद वितरणसम्म दलित विद्यार्थीहरूको सम्मानजनक र सक्रिय सहभागिता हुनुपर्छ ।
शिक्षकको भूमिकाः शिक्षकहरूले केवल किताब पढाउने मात्र होइन, व्यवहारमा छुवाछुत कुरीति हो भनेर प्रमाणित गरेर देखाउनुपर्छ ।चेतनाको दियोः सरस्वती पूजाको दिन “जातप्रथा र शिक्षा“ बारे छलफल चलाएर विद्यार्थीहरूमा मानवीय संवेदना भर्न सकिन्छ ।
निष्कर्षः
श्र ज्ञान कसैको पेवा होइन र सरस्वती कुनै खास जातिको मात्र देवी होइनन् । जबसम्म शिक्षाको मन्दिरभित्र जातका आधारमा मान्छे छुट्याइन्छ, तबसम्म हाम्रो समाज ’शिक्षित’ कहलिन सक्दैन । आउनुहोस्, यो सरस्वती पूजामा हामी कसम खाऔँ— हामी मन्दिरभित्रको मूर्ति मात्र होइन, समाजमा रहेका मान्छेको आत्मसम्मानलाई पनि पूजा गर्नेछौँ ।